II wojna światowa

Od pierwszego dnia wojny, 1 września 1939 roku, nad Wołominem toczyła się zażarta walka powietrzna. W pobliżu Wołomina strąconych zostało kilka samolotów, zarówno Polskiej Myśliwskiej Brygady Pościgowej, jak i niemieckich Luftwaffe.

10 września Niemcy przeprowadzili nalot na miasto. Atakowało tylko kilka samolotów, toteż straty były niewielkie. Walki lądowe ominęły miasto. Doszło tylko do nielicznych potyczek z niemieckimi dywersantami, rekrutującymi się z okolicznych wsi, w których osiedlali się, od połowy XIX wieku, koloniści niemieccy.

Okupacja Wołomina

14 września Niemcy ostrzelali Wołomin, a następnie weszli do miasta. Rozpoczęła się okupacja. Wołomin znalazł się w dystrykcie warszawskim. 31 października 1939 roku gubernatorem dystryktu został Ludwig Fischer. Przyłączono powiat radzymiński do warszawskiego. Najwyższą władzę cywilną sprawował w nim Hermann Rupprecht, starosta powiatowy warszawski.

Wyraźnie pogorszyły się warunki bytowe ludności. Już podczas działań wojennych zabrakło w Wołominie chleba, mąki, ziemniaków i innych podstawowych produktów. W zimie zabrakło węgla. Ceny drastycznie poszły w górę. Koszty utrzymania do 1941 roku wzrosły 12-krotnie. 30 kwietnia 1940 roku zastrajkowało w cegielni w Kobyłce i w cegielni koło Radzymina, 40 robotników. 15 z nich aresztowano i wysłano na roboty do Niemiec.

Sytuacja budżetowa miasta była fatalna, w związku z czym burmistrza Drożdża zesłano do obozu koncentracyjnego. Większe zakłady pracy poszły pod niemiecki nadzór lub przestały w ogóle pracować.

Getto wołomińskie

Na jesieni 1939 roku Niemcy zaczęli przesiedlać Żydów wołomińskich do specjalnie wydzielonego getta. 4 czerwca 1942 roku, w wołomińskim getcie mieszkało 2 703 Żydów. W 1942 roku Niemcy rozwiązali problem żydowski. 5 października oddziały żandarmerii otoczyły getto i przystąpiły do wysiedlenia. Niedołężnych i opornych rozstrzeliwano na miejscu.

Zginęło około 416 osób, które pochowano na pobliskich gliniankach, zasypanych po wojnie podczas prac nad stadionem. Pozostałych popędzono pieszo do Radzymina, skąd trafili koleją do getta w Warszawie.

Ruch oporu

Ruch oporu na terenie Wołomina i okolic zapoczątkowała Organizacja Wojskowa "Wilki". Organizatorem jej był por. Kazimierz Maliński "Niedzielski". W końcu 1941 roku "Wilki" podporządkowały się Związkowi Walki Zbrojnej.

Na przełomie września i października 1939 roku powstała organizacja Komenda Obrońców Polskich. Jej inicjatorami na terenie Wołomina byli nauczyciele: Bolesław Pławski, Jerzy Zwinogradzki, Bolesław Bohusz, Jadwiga Markowska. W 1940 roku KOP liczył w Wołominie 100 osób.

W powiecie powstały jeszcze organizacje: Polska Niepodległa i Tajna Organizacja Wojskowa, jednak ich zasięg był niewielki. Wszystkie one przystąpiły do Związku Walki Zbrojnej.

Związek Walki Zbrojnej został utworzony 13 listopada 1939 roku przez rząd polski na emigracji gen. Wł. Sikorskiego. Miasto Wołomin stało się siedzibą Obwodu o kryptonimie "Rajski Ptak" i "Burak". Zaczęto tworzyć kanały łączności.

24 kwietnia 1941 roku prawie cała komenda Obwodu została aresztowana. Aresztowano: Alfreda Kempinersa, Stanisława Jóźwiaka i Stanisława Krywko. Okazało się, że w organizacji działali szpiedzy. Jednego wytropiono w Mińsku Mazowieckim w 1942 roku, gdzie został zlikwidowany. Natomiast drugiego zabito przy ulicy Przejazd w Wołominie. Wszyscy aresztowani działacze ZWZ zostali zamordowani.

Komendantem Obwodu został mjr Henryk Dobrowolski, a w lutym 1942 roku mjr Witold Kitkiewicz "Marian". Ostatnim komendantem obwodu był Edmund Nowak "Jog".

ZWZ szybko się rozrastał, w lutym 1942 roku miał 632 członków, a 1 stycznia 1943 roku, już jako AK - 1984.

W mieście rozwijała się także działalność komunistyczna.

Rządy terroru

W skutek okupacji liczba ludności Wołomina zaczęła się zmniejszać. Żydów wywieziono do getta w Warszawie lub do obozu w Treblince. Polacy zaś byli wywożeni do obozów pracy, do Niemiec. Zwiększyła się też liczba zgonów naturalnych.

4 września 1943 roku oddział Schupo z Radzymina przeprowadził w Wołominie akcję przeciwko ruchowi oporu. Zatrzymano 31 osób. 6 listopada 1943 roku miała miejsce kolejna wielka obława na terenie Wołomina. Przeczesywano miasto od godziny 5 rano, a więźniów zwożono na rynek. W jej wyniku 34 osoby z Wołomina zostały rozstrzelane.

Ogółem, w drugiej połowie 1943 roku, w powiecie radzymińskim rozstrzelano 73 osoby, a 293 aresztowano. Wołomin i jego okolice należały do najbardziej terroryzowanych przez okupanta miejscowości.

Bibliografia:

1. Kielak, Antoni i Leszek Podhorodecki. 1984. Wołomin w okresie wojny i okupacji. W: Dzieje Wołomina i okolic. L. Podhorodecki (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
2. Sikora, Jan. 2000. Wołomin. Wołomin: Wydawnictwo Michalineum.